नेपालमा जैविक खेतीको सम्भावना र चुनौती

ऋषिराम भुसाल

नेपाल कृषि प्रधान देश हो  । जनसंख्याको ठूलो हिस्सा अझै पनि कृषि पेशामा आश्रित छ  । परम्परागत खेती प्रणाली, विविध भौगोलिक अवस्था, जैविक मलको सहज उपलब्धता तथा रासायनिक मल–विषादीको सीमित प्रयोगका कारण नेपालमा जैविक खेतीको आधार पहिलेबाटै रहेको देखिन्छ  । पछिल्ला वर्षहरूमा उपभोक्तामा स्वास्थ्यप्रति बढ्दो चेतना, वातावरणीय चिन्ता र अन्तर्राष्ट्रिय बजारको मागसँगै जैविक खेती नेपालका लागि एक महत्वपूर्ण सम्भावनाको क्षेत्रका रूपमा उभिएको छ  । तर, यससँगै विभिन्न चुनौतीहरू पनि विद्यमान छन् ।
जैविक खेतीको अर्थ र आवश्यकता
जैविक खेती भन्नाले रासायनिक मल, विषादी, हार्मेन तथा जेनेटिक रूपमा परिमार्जित बिउ प्रयोग नगरी प्राकृतिक स्रोतमा आधारित खेती प्रणालीलाई बुझाउँछ  । यसमा गोबर मल, कम्पोस्ट, हरियो मल, जैविक विषादी, फसल चक्र र जैविक विविधताको संरक्षणलाई प्राथमिकता दिइन्छ  । रासायनिक खेतीका कारण माटोको उर्वराशक्ति घट्दै जानु, पानी र खाद्य पदार्थ प्रदूषित हुनु तथा मानव स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पर्नुजस्ता समस्याले जैविक खेतीको आवश्यकता अझ बढाएको छ ।
जैविक खेतीको सम्भावना ः
नेपालमा जैविक खेतीको सम्भावना अत्यन्तै उज्यालो देखिन्छ  । पहिलो, नेपालको धेरैजसो पहाडी र हिमाली क्षेत्रमा अझै पनि रासायनिक मल र विषादीको प्रयोग न्यून छ  । यसले ती क्षेत्रलाई सजिलै जैविक खेतीमा रूपान्तरण गर्न सकिने सम्भावना दिन्छ  । दोस्रो, नेपालमा गोठालो प्रणाली, पशुपालन र कृषि बीचको सम्बन्ध मजबुत भएकाले गोबर मल र जैविक मलको स्रोत प्रशस्त छ ।
तेस्रो, भौगोलिक विविधताका कारण नेपालमा तराईदेखि हिमालसम्म विभिन्न किसिमका बाली उत्पादन गर्न सकिन्छ  । जैविक चामल, कोदो, फापर, कफी, चिया, अलैंची, अदुवा, बेसार, तरकारी तथा फलफूलजस्ता उत्पादनहरू अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा उच्च मूल्यमा बिक्री हुने सम्भावना छ  । विशेष गरी नेपाली जैविक कफी र अलैंचीले विश्व बजारमा पहिचान बनाइसकेको छ ।

चौथो, पछिल्ला वर्षहरूमा शहरी क्षेत्रमा जैविक खाद्य वस्तुको माग तीव्र रूपमा बढ्दै गएको छ  । मध्यम र उच्च आय भएका उपभोक्ताहरू स्वास्थ्यका लागि सुरक्षित खाना खोजिरहेका छन्  । यसले किसानलाई जैविक खेतीतर्फ आकर्षित गरिरहेको छ  । साथै, जैविक कृषि पर्यटनको सम्भावना पनि नेपालमा बढ्दो छ ।
पाँचौं, जलवायु परिवर्तनको असर न्यूनीकरण गर्न जैविक खेती सहयोगी हुन्छ  । माटोको संरचना सुधार, कार्बन सञ्चय र जैविक विविधताको संरक्षणमार्फत जैविक खेती दीगो विकासको आधार बन्न सक्छ  । यस दृष्टिले पनि नेपालका लागि जैविक खेती रणनीतिक महत्वको विषय हो ।

जैविक खेतीका चुनौतीहरूः
यति धेरै सम्भावना हुँदाहुँदै पनि जैविक खेतीको विस्तारमा विभिन्न चुनौतीहरू छन् । सबैभन्दा ठूलो चुनौती उत्पादन घट्ने डर हो  । प्रारम्भिक चरणमा जैविक खेती अपनाउँदा उत्पादन कम हुने भएकाले किसानको आम्दानी घट्ने जोखिम रहन्छ  । साना किसानका लागि यो जोखिम वहन गर्न गाह्रो हुन्छ ।
दोस्रो, जैविक मल र जैविक विषादीको वैज्ञानिक व्यवस्थापन र पर्याप्त आपूर्ति अझै चुनौतीपूर्ण छ  । धेरै किसानले सही मात्रा, सही समय र सही विधिबारे जानकारी नपाएका कारण अपेक्षित परिणाम प्राप्त गर्न सकिरहेका छैनन् ।
तेस्रो, प्राविधिक ज्ञान र तालिमको अभाव छ  । जैविक खेती सामान्य खेतीभन्दा बढी ज्ञान, धैर्य र व्यवस्थापन क्षमता माग्छ  । तर, ग्रामीण क्षेत्रमा कृषि प्राविधिकको पहुँच सीमित छ  । किसानहरू अझै पनि परम्परागत अनुभवमा भर पर्न बाध्य छन् ।
चौथो, जैविक प्रमाणीकरण प्रक्रिया जटिल र महँगो छ  । साना किसानका लागि प्रमाणीकरण खर्च धान्न कठिन छ  । प्रमाणीकरण नहुँदा उत्पादनलाई जैविक भनेर उच्च मुल्यमा बिक्री गर्न समस्या आउँछ ।
पाँचौं, बजार व्यवस्थापन कमजोर छ  । जैविक उत्पादन र परम्परागत उत्पादन छुट्याएर बिक्री गर्ने प्रभावकारी प्रणाली अझै विकास हुन सकेको छैन  । बिचौलियाको नियन्त्रण, मूल्य निर्धारणको अस्पष्टता र स्थायी बजारको अभावले किसान निरुत्साहित हुन्छन् ।
छैटौं, सरकारी नीति र कार्यक्रमको कार्यान्वयन पक्ष कमजोर छ  । नीति त बनेका छन्, तर बजेट, अनुगमन र दीर्घकालीन योजनाको कमीले अपेक्षित परिणाम आउन सकेको छैन ।

समाधान र भावी बाटो
नेपालमा जैविक खेतीलाई सफल बनाउन दीर्घकालीन सोच र समन्वित प्रयास आवश्यक छ  । उत्पादन घट्ने जोखिम न्यूनीकरणका लागि चरणबद्ध रूपमा जैविक खेती अपनाउने नीति ल्याउनुपर्छ  । संक्रमण अवधिमा किसानलाई अनुदान, बीमा र प्रोत्साहन आवश्यक छ ।
किसानलाई प्राविधिक तालिम, जैविक मल–विषादी उत्पादन प्रविधि र बजार जानकारी उपलब्ध गराउनुपर्छ  । स्थानीय स्तरमै जैविक प्रमाणीकरण प्रणाली विकास गरी लागत घटाउन सकिन्छ  । सहकारी र किसान समूहमार्फत सामूहिक उत्पादन र बजारिकरणलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ ।
सरकार, निजी क्षेत्र र गैरसरकारी संस्थाबीच सहकार्य गरी जैविक खेतीलाई राष्ट्रिय प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ  । दीगो कृषि, स्वास्थ्य र वातावरण संरक्षणलाई जोड्ने नीति निर्माण गर्नु आजको आवश्यकता हो ।

निष्कर्ष ः नेपालमा जैविक खेती केवल कृषि प्रणाली मात्र होइन, दीगो विकासको मार्ग हो  । यसले किसानको स्वास्थ्य, उपभोक्ताको सुरक्षा, माटोको संरक्षण र वातावरणीय सन्तुलन कायम गर्न सहयोग पुर्याउँछ  । यद्यपि चुनौतीहरू छन्, तर सही नीति, प्रविधि र बजार व्यवस्थापनको माध्यमबाट ती चुनौतीलाई अवसरमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ  । दीर्घकालीन दृष्टिकोणका साथ अघि बढेमा जैविक खेती नेपालका लागि आर्थिक, सामाजिक र वातावरणीय समृद्धिको बलियो आधार बन्न सक्छ ।
(लेखक भुसाल जैविक कृषक पाठशालाका अगुवा श्रोतव्यक्ति हुन् ।)