विजया आचार्य
पोखरा, चैत्र,९
बसन्त ऋतुको सिमसिमे झरीसँगै बन पाखामा पलाउने वन्य तरकारी मानव बस्तीको सघन बसाइ—सराइसँगै शहरी भान्साहरुमा पस्न थालेका छन् । चैतका महिनाहरुमा उपयोगका साइत बन्ने वन्य तरकारी: काउरो, कोइरालो, निउरो र सिप्लीकानहरु पहाडी ग्रामीण भान्सामा मात्र सीमित नरही अहिले शहरी उपभोक्ताको ‘हेल्दी डाइट’ बन्न पुगेका छन् । ग्रामीण जीवन पातलिँदै र शहरी जनघनत्व बाक्लिँदै गएको हुनाले यी मौसमी वनस्पतिहरु आर्थिक बजारको सम्भावना बोकेर शहरी कृषि बजारमा प्रवेश गरेका हुन् ।
वसन्त ऋतुमा वनस्पतिहरूले नयाँ पालुवा फेर्ने क्रममा कलिला पात, कोपिला र फूलहरू खानयोग्य हुन्छन् । यसैकारण चैत—बैशाखलाई पहाडी समुदायमा ‘वन्य तरकारीको सिजन’ मानिन्छ ।
तर अहिले यो परम्परा गाउँबाट शहर सरेको छ । शहरी उपभोक्ताहरूमा मौसमी र पौष्टिक खानेकुराप्रति बढेको चासोले गर्दा यी ‘जंगली’ तरकारीहरू कृषि बजारका उच्च मुल्यका प्रिमियम ‘सगुन’ बनेका छन् । चैतको दोस्रो सातामा यी तरकारीहरू किलोको २०० रुपैयाँमा कारोबार भइरहेको पोखराका कृषि उपज बजारका व्यवसायी सुरेन्द्र पौडेलले जनाएका छन् ।
आकाशे वर्षाको पात्रोअनुसार उम्रने यिनीहरूमा ऋतु अनुकूलनका वन्य तरकारीहरु विशेष खाद्यतत्व ः भिटामिन र खनिज प्राकृतिक रूपमा समावेश हुने मानिन्छन् ।
यो सिजनका चार वन्य तरकारी चार फरक स्वाद, चार फरक गुणका मानिन्छन् । काउरोका पालुवा र हरियाली टुसाहरूमा आइरन र भिटामिन एको स्रोत मानिन्छ । यो तरकारीलाई स्थानीय रूपमा ‘भुटन’ वा दालसँग मिसाएर पकाइन्छ। पोखराका होटलहरूमा अहिले ‘काउरो पकौडा’ पनि मेनुमा पाइन्छ । यसैगरि कोइरालोको गुलाबी फूलभन्दा कलिला पात र कोपीला बढी माग हुने गर्दछन् । चिल्लो हटाउन दूध हालेर पकाइने यसलाई गुरुङ समुदायमा मासुसँग मिसाएर झोल बनाउने गरिन्छ । बेसार र जीरामा छर्किने यसको स्वाद मीठो र हल्का टर्रो हुन्छ ।
वसन्त ऋतुको वन्य तरकारीमा लोकप्रिय रहेको निउरोमा भिटामिन के, आइरन र म्याग्नेसियम प्रचुर हुने बताइन्छ । वसन्तमा टिपिएका कलिला नीउरोका मुन्टाहरुलाई बेसार र आलुसँग मिसाएर झोल वा भुटन बनाउने गरिन्छ । रक्तअल्पता र जोर्नी दुखेकालाई यसले राहत दिने आयुर्वेदिक मान्यता छ ।
वसन्ते वन्य तरकारीमा रोजाइको परिकारका रुपमा चिनिएको सिप्लीकान पहाडी खेतबारी र वनको सीमामा प्रशस्त पाइन्छ । सामान्यतया तीतो(मीठो स्वादको यसलाई साग वा चामलसँग मिसाएर खिचडी बनाउन प्रयोग गरिन्छ । तराइबाट आउने ‘सितलचिनी’ सँग प्रतिस्पर्धा गर्दै पहाडी सिप्लीकानले पनि शहरी बजारमा स्थान बनाएको छ ।
तनहुँको ऋषिङ्ग घिरिङ्ग र नवलपुरको देवचुलीमा सिप्लीकानको व्यापारिक संकलन गर्ने पहिले प्रचलनमा थियो। तर अहिले आयुर्वेदिक औषधि बनाउने व्यवसायीहरूले जरो र बोक्रा किन्न थालेपछि स्थानीय किसानहरूले हिउँदमै बोट काट्न थालेको देवचुलीका हिमलाल बरालमगरले जनाएका छन् । ‘यसले तरकारीका लागि भएको सिप्लीकान पनि सखाप हुने खतरा बढेको’ उनले बताए ।
कास्कीको रुपा गाउँपालिकाले भने सिप्लीकानको दिगो व्यावसायिक खेति गर्न प्रोत्साहन गर्दै विरुवा अनुदान दिइरहेको छ । पोखराको लेखनाथ चुइनेमुढाका कबिराज खनालले सिप्लीकान वीउ संकलन, बेर्ना उत्पादन र व्यावसायिक विरुवा वितरण गर्दै आएका छन् ।
‘बाँदरले धान—मकै सखाप पारेका पाखो बारीमा सिप्लीकान खेति गरेर साग र गुन्द्रुरुकको व्यावसायिक उत्पादन गर्न सकिने सम्भावनाले अभियानमुखी उत्पादनमा लागेको’ खनालले बताए । उनले विभिन्न गाउँपालिका र किसान समूहका लागि सिप्लीकानको विरुवा उत्पादन अभियान नै चलाएका छन् ।
वन्य तरकारीको बजार मुल्य प्रति किलो २०० रुपैयाँसम्म पुग्नुले यसको आर्थिक सम्भावना देखाएको छ । तर वनको दिगो संकलन र व्यावसायिक खेतिबीच सन्तुलन आवश्यक देखिएको छ । यी वसन्ते वन्य तरकारीहरू पहाडी जैविक विविधताको जीवन्त सम्पत्ति पनि हुन् । बजारका लागि अन्धाधुन्ध संकलन र जरा उखेलेर बेच्ने प्रवृत्तिले यो विरासत नै सङ्कटमा पार्न सक्छ । तसर्थ, वन्य तरकारीलाई दिगो व्यवसाय बनाउन स्थानीय तहले नीति बनाउन र किसानहरूले बेर्ना रोपणमा आधारित खेति अपनाउन जरूरी छ ।
यिनको औषधीय महत्व थाहा पाएपछि शहरी बजारमा उपभोक्ताको माग बढेको हो। तर यी वनस्पतिको औषधीय गुण बिरुवाको उमेर, संकलन समय र भूगोलमा भरपर्ने जानकारहरु बताउँछन् । यिनको औषधीय प्रयोग र व्यावसायिक उपयोगबीच सन्तुलन कायम राख्नु जरूरी छ । अन्धाधुन्ध संकलनले जैविक विविधता सङ्कटमा पार्ने भएकाले, यिनको दिगो संरक्षण र वैज्ञानिक खेति नै भविष्यको एकमात्र विकल्प हो ।