ऋषिराम भुसाल, विहादी , पर्वत
नेपाल एक कृषि प्रधान देश हो जहाँ अधिकांश जनसंख्या कृषि पेशामा निर्भर छ। पछिल्लो समय रासायनिक मल, विषादी र आधुनिक प्रविधिको अत्यधिक प्रयोगले माटोको उर्वराशक्ति घट्दै गएको, वातावरण प्रदूषण बढ्दै गएको र मानव स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर परेको देखिन्छ। यस्तो अवस्थामा प्राकृतिक, जैविक र परम्परागत ज्ञानमा आधारित “ऋषि कृषि” (Vedic Agriculture) को अवधारणा पुनः चर्चामा आएको छ। ऋषि कृषि भनेको प्राचीन ऋषि–मुनिहरूले विकास गरेका प्रकृतिसँग सन्तुलित कृषि प्रणाली हो, जसमा प्राकृतिक स्रोत, जैविक पदार्थ र सनातन आध्यात्मिक अभ्यासहरूको प्रयोग गरिन्छ।
ऋषि कृषि के हो?
ऋषि कृषि प्राचीन वैदिक ज्ञानमा आधारित सनातन खेती प्रणाली हो। यसमा माटो, पानी, हावा, सूर्य र जीवजन्तुबीच सन्तुलन कायम गर्दै खेती गरिन्छ। रासायनिक मल र विषादीको सट्टा गोबर, गहुँत, जैविक मल, जडीबुटीजन्य कीटनाशक प्रयोग गरिन्छ। साथै, मन्त्र, यज्ञ, ध्यान जस्ता आध्यात्मिक अभ्यासलाई पनि यस प्रणालीको एक अंश मानिन्छ, जसले वातावरण शुद्धीकरण र बालीको उत्पादनमा सकारात्मक प्रभाव पार्ने विश्वास गरिन्छ।
नेपालमा ऋषि कृषि को संभावना
१. जैविक खेतीका लागि उपयुक्त वातावरण
नेपालको भौगोलिक विविधता, उचाइ र हावापानी ऋषि कृषि जस्ता प्राकृतिक खेती प्रणालीका लागि अत्यन्त अनुकूल छन्। हिमाल, पहाड र तराई सबै क्षेत्रमा विभिन्न प्रकारका बाली उत्पादन गर्न सकिन्छ, जसले जैविक उत्पादनको विविधता बढाउन मद्दत गर्दछ।
२. परम्परागत ज्ञान र संस्कृतिको उपलब्धता
नेपालमा अझै पनि धेरै किसानहरू परम्परागत कृषि प्रणाली अपनाउँदै आएका छन्। पुराना पुस्ताबाट हस्तान्तरण भएको ज्ञान ऋषि कृषिको आधार बन्न सक्छ। यसले नयाँ प्रणाली अपनाउन सजिलो बनाउँछ।
३. स्वास्थ्यप्रति बढ्दो सचेतना
आजकल उपभोक्ताहरू स्वास्थ्यप्रति सचेत हुँदै गएका छन्। विषादीरहित, शुद्ध र जैविक खाद्यवस्तुको माग बढिरहेको छ। ऋषि कृषि प्रणालीबाट उत्पादन हुने खाद्यवस्तुले बजारमा राम्रो मूल्य पाउन सक्छ।
४. वातावरण संरक्षणमा योगदान
ऋषि कृषि प्रणालीले माटोको उर्वराशक्ति बढाउँछ, पानीको स्रोत संरक्षण गर्छ र जैविक विविधता जोगाउँछ। जलवायु परिवर्तनको असर घटाउन पनि यसले सहयोग पुर्याउँछ।
५. पर्यटन र आर्थिक अवसर
नेपालमा कृषि पर्यटन (Agro-tourism) को सम्भावना बढ्दै गएको छ। ऋषि कृषि आधारित फार्महरूले पर्यटकलाई आकर्षित गर्न सक्छन्, जसले किसानको आम्दानी बढाउन मद्दत गर्छ।
नेपालमा ऋषि कृषिको चुनौती
१. जनचेतनाको अभाव
धेरै किसानहरू अझै पनि ऋषि कृषि प्रणालीबारे पर्याप्त जानकारी राख्दैनन्। आधुनिक रासायनिक खेतीलाई नै प्रभावकारी मान्ने प्रवृत्ति रहेको छ।
२. उत्पादनमा कमी हुने डर
प्रारम्भिक चरणमा ऋषि कृषि अपनाउँदा उत्पादन घट्न सक्छ भन्ने डर किसानहरूमा हुन्छ। यसले उनीहरूलाई नयाँ प्रणाली अपनाउन हिचकिचाहट बनाउँछ।
३. प्रविधि र अनुसन्धानको कमी
नेपालमा ऋषि कृषि सम्बन्धी पर्याप्त अनुसन्धान र वैज्ञानिक प्रमाणको अभाव छ। यसले नीति निर्माण र विस्तारमा बाधा पुर्याउँछ।
४. बजार व्यवस्थापन समस्या
जैविक उत्पादनको लागि स्पष्ट बजार, प्रमाणीकरण प्रणाली र उचित मूल्य सुनिश्चित नभएमा किसानलाई लाभ लिन गाह्रो हुन्छ।
५. सरकारी नीतिको अभाव
सरकारबाट ऋषि कृषि प्रवर्द्धनका लागि स्पष्ट नीति, अनुदान र तालिम कार्यक्रम पर्याप्त रूपमा सञ्चालन भएको छैन।
समाधानका उपाय:
किसानहरूलाई तालिम, गोष्ठी र सचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने
अनुसन्धान र वैज्ञानिक प्रमाण विकासमा जोड दिने
जैविक उत्पादनको प्रमाणीकरण र बजार व्यवस्थापन सुधार गर्ने
सरकारी स्तरमा अनुदान, सहुलियत र नीति निर्माण गर्ने
कृषि पर्यटनसँग जोडेर आयआर्जनका अवसर बढाउने
निष्कर्ष
नेपालमा ऋषि कृषि प्रणाली अपनाउने ठूलो सम्भावना रहेको छ। यसले स्वस्थ खाद्य उत्पादन, वातावरण संरक्षण र दिगो कृषि प्रणाली विकासमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउन सक्छ। यद्यपि, जनचेतना अभाव, बजार समस्या र नीति कमजोरी जस्ता चुनौतीहरू समाधान गर्न आवश्यक छ। यदि सरकार, किसान र सरोकारवालाहरू मिलेर प्रयास गर्ने हो भने ऋषि कृषि नेपालको कृषि क्षेत्रमा एक प्रभावकारी र दिगो विकल्प बन्न सक्छ।
